İran ile ABD ve İsrail arasındaki gerilim, süresi ve şiddetine bağlı olarak küresel tedarik zincirlerinde yeni kırılmalara yol açabilir. Uzmanlara göre çatışmanın uzaması; enerji ve nakliye maliyetlerini artırarak perakende fiyatlarını yükseltebilir ve tüketici talebini zayıflatabilir.
Küresel ticaret açısından kritik bir geçiş noktası olan Hürmüz Boğazı’ndan geçen ticari gemi trafiği son günlerde ciddi şekilde azalmış durumda. Dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin taşındığı bu rota aynı zamanda alüminyum, şeker ve gübre gibi birçok emtia için de önemli bir ticaret yolu. Ancak ABD ve İsrail’in devam eden saldırıları ile İran’ın tankerlere yönelik tehditleri nedeniyle bölgedeki gemi trafiği neredeyse durma noktasına geldi.
Normal koşullarda her 24 saatte yaklaşık 138 ticari geminin geçtiği boğazda, bazı gemi işletmecileri ve sigorta şirketlerinin operasyonlarını askıya almasıyla birlikte geçişlerin “tek haneli seviyelere” düştüğü belirtiliyor. 5 Mart’ta yapılan açıklamada Joint Maritime Information Center, bölgedeki güvenlik risklerinin deniz taşımacılığını önemli ölçüde etkilediğini bildirdi.
Artan riskler nedeniyle bazı nakliye şirketleri gemilerini Afrika’daki Cape of Good Hope çevresinden geçecek şekilde yeniden yönlendiriyor. Bu rota hem daha uzun bir yolculuk anlamına geliyor hem de yakıt, işçilik ve sigorta maliyetlerini artırıyor. Şirketler bu ek maliyetleri telafi etmek için navlun ücretlerine yeni ek ücretler yansıtmaya başladı.
Küresel tedarik zincirinde domino etkisi
Uzmanlara göre İran merkezli gerilim, hâlihazırda gümrük tarifeleri ve ticaret kısıtlamaları nedeniyle baskı altında olan küresel tedarik zincirlerine yeni bir stres katmanı ekliyor. Bu durum, Yemen’deki Husi saldırılarının azalmasının ardından konteyner taşımacılığının yeniden Kızıldeniz ve Süveyş Kanalı rotasına dönme ihtimalini de zayıflatıyor.
Konteyner ekipman sağlayıcısı CARU Containers’ın Kuzey Amerika Genel Müdürü Michael Goldman, tedarik zincirindeki kırılmanın domino etkisi yaratabileceğini söylüyor:
“Tedarik zinciri, birçok arabadan oluşan uzun bir tren gibidir ve her araba dünyadaki bir limanı temsil eder. Bir araba raydan çıkarsa, çoğu zaman arkasındaki veya önündeki birçok arabaya domino etkisi yaratabilir. Bu askeri harekâttan etkilenen liman sayısı az olsa da, bu durum tüm tedarik zincirini etkileyebilir.”
Avrupa ve Asya’daki enerji arzında yaşanabilecek kesintiler de küresel petrol ve doğal gaz fiyatlarını yukarı çekiyor. Bu durumun ABD’deki tüketiciler için daha yüksek enerji maliyetleri anlamına gelebileceği belirtiliyor.
ABD’de benzin fiyatları son günlerde galon başına 3,32 dolara ulaşarak geçen haftaya göre yaklaşık %11 arttı ve Eylül 2024’ten bu yana en yüksek seviyeyi gördü. Ekonomistler bu artışın tüketici harcamalarını da etkileyebileceği görüşünde.
Moody’s Analytics baş ekonomisti Mark Zandi, özellikle düşük gelirli hanelerin bu artıştan daha fazla etkilendiğini belirtiyor:
“Yüksek gaz fiyatları özellikle bütçenin daha yüksek bir kısmını gaza harcayan düşük gelirli haneler için zordur. İşte zaten çok fazla maddi baskı altında olan grup.”
Zandi ayrıca yüksek akaryakıt fiyatlarının tüketici psikolojisi üzerinde güçlü bir etkisi olduğunu vurguluyor:
“Yüksek benzin fiyatları aşırı etkili çünkü tüketici duygusuna zarar veriyor. Bu da onların harcama yapma isteklerini ve yetkini etkiliyor ve bu da ekonomiye ağırlık veriyor.”
National Grocers Association verilerine göre tüketicilerin yaklaşık %70’i benzin fiyatlarının ekonomi hakkındaki düşüncelerini doğrudan etkilediğini söylüyor. Uzmanlar, çatışmanın uzaması halinde yüksek nakliye maliyetleri, gecikmeli sevkiyatlar ve artan sigorta primlerinin gıda, kimyasallar, elektronik ürünler ve diğer ithalat kalemlerinde enflasyon baskısını artırabileceğine dikkat çekiyor.