Aralık 2019’da Çin’in Wuhan şehrinde ortaya çıkan koronavirüs, hastanelerdeki kıyamet sahneleri ile gözümüzün önündeyken, küresel finans piyasaları da Eylül 2008’den bu yana ilk defa bu denli bir çöküş yaşıyor.

• Doların değeri, dünyadaki her para birimine karşı yükseldi.
• ABD ve Avrupa’da küresel hisse senedi piyasalarında 26 milyar dolar zarar vardı. Hem hisse sahipleri, hem de emeklilik ve sigorta fonlarının oluşturduğu tasarruf havuzları büyük zarara uğradı.
• Dünya genelinde yüz milyonlarca insan işten atıldı. Yalnızca ABD’de son üç haftada en az 17 milyon kişi işini kaybetti.

İkinci dünya savaşından bu yana ilk kez, dünyadaki üretim yavaşlıyor!

Krizden kurtulmak için, dünyanın dört bir yanındaki milyonlarca aile ve firma devletten gelen hibelere ve kredilere güveniyor. Ancak ABD ve bazı Avrupa Devletlerin’de vergi gelirleri çöktü, bu yüzden devletlerin de krediye ihtiyacı var. Dünyada, ikinci dünya savaşından bu yana en büyük cari açık ve devlet borcundaki artışa tanık oluyoruz.

Corona, 2003’te yaşanan Sars gibi küçük bir aksaklığa mı neden olacaktı? Yoksa 2011 yapımı Hollywood filmi “Salgın” gibi kabus senaryosuyla mı karşı karşıyaydık?

Ocak ayı sonlarına doğru yatırımcıları rahatlatan şey, virüsün Çin’de sınırlı kalacağı fikriydi. Yatırımcıların Covid-19’un küresel bir salgın haline geldiğini anladığı gün 24 Şubat Pazartesiydi. Hafta sonu İtalya hükümeti, kuzey İtalya’nın bazı bölgelerine karantina uyguladığını açıkladı. Batı’da bunu yapan ilk ülkeydi.

2008 mali krizinden bu yana İtalya ekonomisi zaten durgundu. İtalya’nın borç seviyeleri tahvil piyasalarının panik yapmasına neden olacak kadar yüksekti. Koronavirüs, euro bölgesinin dayanışmasını en zayıf halkasında test edecekti.

Yatırımcıların istediği tek şey nakit!

Bu noktada herkes tehdidi ciddiye almıyordu. Donald Trump virüsü “Çin Virüsü” olarak adlandırıyor ve tepki çekiyordu. Ancak yatırımcılar artık ciddi endişe duyuyorlardı. 24 Şubat’ta başlayan hafta boyunca, ABD’nin ana borsa endeksi S&P 500, değerinin %10’unu kaybetti. ABD Federal Rezerv Başkanı Jerome Powell, tüketim ve yatırımı teşvik etmek için yakında faiz oranlarında bir düşüş olabileceğini işaret edecek kadar endişeliydi.

9 Mart Pazartesi günü, petrol fiyatları düştü. Brent ham petrolü işlemlerin sonunda %24 değer kaybetti. Ayın sonunda da değeri yarıya düşmüştü. Finansal piyasalar açısından bakıldığında, petrol endüstrisindeki rekabetin vahşeti, gelecek ekonomik zararların habercisi oldu. Hisse senetleri ve tahvillerin fiyatı birlikte çöküyordu. Herkesin elinde tutmak istediği tek şey nakitti ve en çok istediği şey dolardı. Doların değeri, dünyadaki her para birimine karşı yükseldi.

Fed, ekonomiyi destekleme ve dünya ekonomisi üzerindeki baskıyı dolardan hafifletmek için, ay ortasında beklenen faiz indirimini yapmıştı. Ancak kararan ufukta, düşük faiz oranları yardımcı olmayacak gibi görünüyordu. Bu koşullar altında kim yatırım yapabilir?

Koronavirüs İtalya ekonomisinin kalbini vurdu!

İtalya’da virüsten en kötü etkilenen bölge Lombardiya, dünyanın en zengin yerlerindendir. Krizle mücadele etmek için İtalya’nın halk sağlığı için para harcaması ve kriz sırasında ekonomiyi desteklemesi gerekiyordu. Sorun koronavirüs krizini karşılamak için yapılan harcamaların İtalya’nın kamu borçlarını arttıracağıydı. Kriz öncesi borçlarının GSYİH’nın % 135’inin biraz altında olmasıyla İtalya, yükselen spreadlerin(alım-satım farkı) açığını artıracağı ve böylece kısır döngü içinde borçlarını gittikçe daha az sürdürülebilir hale getireceği noktaya tehlikeli bir şekilde yakındı.

İtalya Euro bölgesinin üyesi olduğu için, artık borcunu satın alabilecek bağımsız bir ulusal merkez bankasına sahip değil. İtalya sadece bir virüs felaketiyle değil mali krizle de karşılaşacaktı. Avrupa yardım etmek için ne yapabilirdi? Ancak asıl önemli olan ülkenin finansal hayatta kalması için Avrupa Merkez Bankası’nın tutumuydu. Finansal bir panikle karşı karşıya kaldığınızda, güveni yeniden sağlamak çok önemlidir  ve merkez bankası para vermekle görevli olduğundan, sınırsız ateş gücüne sahip tek kriz savaşçısıdır.

Fransa’nın eski maliye bakanı ve IMF patronu Christine Lagarde, Ekim 2019’da Avrupa Merkez Bankası’nın başına geçmişti ve şimdi büyük bir mali krizle baş edebileceğini göstermek zorunda kalacaktı. 12 Mart’taki Avrupa Merkez Bankası basın toplantısı çok önemli bir sınavdı. Avrupa Merkez Bankası’nın, Avrupa bankaları için iyi haberleri vardı:

• Yeni ve uzun vadeli kredi alabileceklerdi,
• Ayrıca yıl sonuna kadar ek geçici 120 milyar euroluk varlık alımı planlıyorlardı.

Ancak kritik an Lagarde’ye Avrupa Merkez Bankası’nın devlet borcuna karşı tutumu hakkında bir soru sorulduğunda geldi. Yanıtı dikkat çekiciydi. “Spreadler’i kapatmak için burada değiliz,” dedi. “Bu Avrupa Merkez Bankası’nın işlevi ya da görevi değil. Bunun için başka araçlar da var ve bu sorunlarla gerçekten başa çıkacak başka aktörler de var. ”

“Spreadler” İtalya demekti. Ve Lagarde’nin söylediği şey, bunun başkasının sorunu olduğuydu.  Fakat her gün yüzlerce insan ölürken, küresel finansal piyasalar bastırılmış bir panik durumundayken, Avrupa Merkez Bankası ciddi bir şekilde yangını söndürmeden önce Berlin, Paris ve Roma’nın farklılıklarını çözmesini bekleyeceğini mi önerdi? Açıklamalardan sonra piyasalar çöktü ve İtalya’nın borçlanmak için ödemek zorunda olduğu fiyat sıçradı: ortalama, spread % 0.65 oranında arttı. Bu büyük bir fark gibi görünmeyebilir, ancak İtalya’nın büyüklüğünde bir borç dağına uygulandığında, faiz faturasını sadece bir yıl boyunca 14 milyar € kadar arttırdı. İtalya’nın ihtiyacı olan son şey buydu. Kriz Avrupa’yı daha da parçalara ayırıyordu.

Fed, faiz oranlarını sıfıra indiriyor!

Beş korkunç gün süren piyasa kargaşasından sonra, 15 Mart öğleden sonra ABD Federal Rezerv Başkanı Powell programı dışında bir basın toplantısı düzenledi. Açıklaması dikkat çekiciydi. Fed, faiz oranlarını sıfıra indiriyordu. En son 2008’deki krizde faiz oranları sıfıra indirilmişti. Bu ABD ekonomisi için bir önlemdi. Ancak koronavirüs küresel bir sorundu. Dolardaki artış ABD para biriminde borç alan herkes üzerinde baskı yarattı. 

Piyasalar 16 Mart’ta açıldığında, düşüş baş döndürücü oldu. Piyasa %7’den fazla düşerse devre kesicilerin yürürlüğe girmesi beklenir. O sabah, düşüş o kadar hızlıydı ki S&P 500 ticaret durmadan önce% 8.1 düştü. Korku endeksi olarak adlandırılan VIX (piyasa oynaklığının bir ölçüsü) Kasım 2008’in karanlık günlerinde en son görülen seviyelere yükseldi.

Para birimlerinin işlem gördüğü döviz piyasası, dünyanın en büyük piyasasıdır. Ve en fazla işlemin rezerve edildiği yer Londra Şehri’dir. Ancak 18 Mart Çarşamba günü sadece bir ticaret vardı: insanlar her şeyi satmak istiyordu. Almak istedikleri tek şey dolardı. Diğer tüm para birimleri düşüyordu.

Merkez bankalarının piyasaları sakinleştirememesi, paniğin en kötü günlerine zemin hazırlamıştı. Coronavirüs vakaları Avrupa’da Wuhan’dakinden daha hızlı artış gösteriyordu.

Hedge fonları, Avrupa’daki durgunluğun uzayacağı milyarlarca dolarlık bahisler veriyordu. Apple gibi şirketler, üç ay kadar kısa bir sürede borç almak için sert önlemlerle karşı karşıyaydı.

İngiltere Merkez Bankası: “Uygun gördüğümüz gibi derhal ve hızlı hareket edeceğiz.”

İngiltere Merkez Bankası Başkanı Andrew Bailey, bir basın toplantısı düzenledi. Ancak konuşurken, sterlin 1985’ten bu yana %5 ile en düşük seviyesine geriledi. Bu arada, dünyanın en eski ana varlık pazarı olan gilts olarak da bilinen İngiltere devlet tahvili piyasası benzeri görülmemiş bir kargaşaya tanıklık ediyordu. 

İngiltere Merkez Bankası, para politikası komitesi ertesi gün acil durum oturumunda bir araya gelerek Bankanın tahvilde 200 milyar £ alacağını açıkladı. Bailey’in açıkladığı gibi: “Uygun gördüğümüz gibi derhal ve hızlı hareket edeceğiz.” 

18 Mart akşamı yapılacak acil bir konferans çağrısında Avrupa Merkez Bankası yönetim kurulu da harekete geçmesi gerektiğine karar verdi. Bir pandemi acil durum satın alma programı kapsamında 750 milyar € hükümet ve kurumsal borç satın alarak başlayacağını duyurdu. Ancak Avrupa Merkez Bankası bundan daha da ileri gitmeye hazırdı. Gerekirse, “kendi empoze ettiği sınırların” bir kısmını gözden geçireceğini söyledi. Avrupa Merkez Bankası kadar gizlenmiş bir kurum için bu bir devrimdi. 

Mart ayının üçüncü haftasının sonunda, Moğolistan’dan Trinidad’ya dünyanın 39 merkez bankası faiz oranlarını düşürmüş, bankacılık düzenlemelerini kolaylaştırmış ve özel kredi imkanları sağlamıştır. Gelişmekte olan piyasalar üzerindeki baskıyı hafifletmek için Fed, likidite takas hatlarını Meksika, Brezilya ve Güney Kore dahil 14 büyük ekonomiyi kapsayacak şekilde genişletti. Bu dikkate değer bir durumdu.

Avrupa hükümetleri hızlı hareket ediyordu. Almanya mali tedbirlerini bir kenara atmış ve işletme kredileri için devasa bir hükümet programı oluşturmuştu.

Fed bir önlem paketi ile birlikte büyük bir duyuru yapacaktır. Ancak 22 Mart akşamı Cumhuriyetçiler tarafından önerilen paketin Demokratlar için kabul edilemez olduğu açıktı. Düzeltmeler günler alabilir. Finansal piyasalar beklemezdi.

ABD Merkez bankasının kurumsal ekonomiye müdahalesinin kapsamını genişletmek olağanüstü bir adımdı. Yılın başından beri S&P 500 ve Dow Jones ve FTSE 100 değerlerinin% 30’unu kaybetti. O gün iyileşmeye başladılar.

Fed, politik olarak hassas olduğu düşünülen şirket borçlarından daima uzaklaşmıştır. Ancak 23 Mart’ın ilk saatlerinde, kurumsal borç piyasasını istikrara kavuşturmak içinde bir şeyler yapılması gerektiği açıktı.

25 Mart’ta, Kongre, Senato’nun 2 trilyon dolarlık dev paketini onayladı. Küçük işletmeleri ve işsizlik sigortasını desteklemek için fon sağladı. (ABD’nin özel hastane sistemi için de önemliydi.) Fed kayıplarını karşılamak için 454 milyar dolar ayırdı. Fed ayrıca dünya ekonomisine dolar likidite sağlayıcısı olarak da hareket ediyordu. İngiltere’de de Hazine ve İngiltere Bankası, hükumet harcamalarındaki büyük artışı finansal piyasaları istikrarlı hale getirme çabalarıyla ilişkilendirmek için yakın bir şekilde çalışıyorlardı.

Euro bölgesi ülkeleri anlaşmazlık yaşıyor!

Ancak euro bölgesinde bu tür bir koordinasyon yoktu. Üye devletlerin en çok etkilenen komşuları İtalya ve İspanya’yı desteklemek için finansal bir plan yapıp yapamayacakları sorusu vardı. Bariz çözüm, krizle birlikte mücadele etmek için müştereken borç ihraç etmekti (euro bölgesi krizi sırasında Almanya tarafından yönetilen bir kuzey Avrupa koalisyonu tarafından ortaya çıkan bir fikir.) Bu, İtalya’nın önceden var olan finansal zayıflığıyla kısıtlanmamasını sağlayacaktır.

Fransa, İtalya, İspanya ve Portekiz liderliğindeki dokuz ülkeden oluşan bir koalisyon için durum açıktı. 25 Mart’ta krize müdahaleyi finanse etmek için “ortak borçlanma aracı” çağrısında bulundular. Ancak, Hollanda ve Almanya bütçeyi reddetti. 

26 Mart Perşembe günü, ABD Çalışma Bakanlığı’nın bir haftada 3.3 milyon Amerikalının işsizlik sigortasını karşılayacağını duyurdu. Bu görülmemiş bir şeydi. Amerika’da, işsizliğin yaz mevsiminde %30’a ulaşması öngörülüyordu. Bu 1930’daki Büyük Buhran’dan daha fazla..

Fed, 9 Nisan’da, düşük dereceli şirket borcuna yönelik bir destek paketi açıkladı. Aynı gün İngiltere Bankası daha radikal bir yaklaşım benimsedi. Hazine meselesini merkez bankası tarafından satın alınacak borçlanma sürecinden geçirmek yerine, doğrudan parasal finansman sunacağını açıkladı. Bu geçici ama yine de radikal bir hareketti. İngiliz hükumeti bu mekanizmaya son kez başvurduğunda 2008’de kriz zirvesindeydi.

Almanya krize İtalya veya İspanya’dan çok daha büyük bir mali yanıt verebildi. Bir kez daha küresel finansal sistemin hiyerarşik bir yapıda olduğu doğrulandı. Zirvede ABD Federal Rezervi duruyor.  Avrupa Merkez Bankası, Japonya Bankası, İngiltere Bankası, Fed’in doğrudan desteğinden yararlanmaktadır. Bu desteğin küçük bir kısmı sayesinde, gelişmiş ekonomi merkez bankaları kredi sistemlerini geliştirmede büyük bir özgürlüğe sahiptir. Para birimlerinin döviz kurunda ılımlı hareketlerle karşılaşabilirler, ancak yıkıcı bir mali sıkıntı yaşamazlar.

Yükselen piyasa ekonomileri Şubat ayından bu yana can çekişiyor. Covid-19 dünya ekonomisinin her yerine ulaştı. Dünya Bankası, Afrika’nın geri kalanıyla birlikte Nijerya, Angola ve Güney Afrika ekonomileri için yıkıcı bir sorun olacağını işaret ediyor. Dünyadaki ülkelerin neredeyse yarısı – şimdiye kadar 90’dan fazla – finansal yardım için IMF’ye başvurmak zorunda kaldı.

Avrupa ve ABD finansal eğriyi düzleştirmek için bir savaş veriyor. Salgını kontrol edebiliriz fakat dünya ekonomisini kontrol altına almak uzun sürecek gibi…